گفتمان طراحی شهری
فصلنامه علمی (ISC)

شناسایی دی.ان.ای فضایی مکان رویداد در فضاهای شهری مطالعه موردی: محله تجریش شهر تهران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

الهام خزائی 1
مریم استادی 2
فاطمه محمدنیای قرائی 3
محمدرضا پورجعفر 4

1 پژوهشگر دکتری شهرسازی، گروه شهرسازی، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران.

2 دانشیار گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، واحد مشهد، دانشگاه ازاد اسلامی، مشهد، ایران.

3 استادیار گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، واحد مشهد، دانشگاه ازاد اسلامی، مشهد، ایران.

4 استاد تمام گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.

https://doi.org/10.48311/udd.2026.122236.82849
چکیده
فضاهای شهری معاصر به‌طور فزاینده‌ای به شبکه‌هایی از مسیرهای عبور تبدیل شده‌اند که در آن‌ها فرصت‌های «درنگ» و مکان‌شدگی تضعیف می‌شود. بااین‌حال، در برخی فضاها، تحولی خودجوش رخ می‌دهد و فضاهای عبوری به بسترهایی برای وقوع رویدادهای اجتماعی تبدیل می‌شوند. پژوهش حاضر با هدف شناسایی و اولویت‌بندی شاخص‌های کلیدی مؤثر بر تبدیل «فضای درنگ» به «مکان رویداد» در فضاهای عمومی شهری انجام شده است. رویکرد پژوهش، تحلیل محتوای کیفی جهت‌دار و مرحله تصمیم‌گیری آن مبتنی بر تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP) است. داده‌ها از چهار منبع شامل ۲۴ مصاحبه عمیق با خبرگان و کاربران فضاهای شهری تهران، بازدیدهای میدانی از ۱۲ فضای شهری دارای رویدادهای خودجوش در محله تجریش، اسناد و منابع کتابخانه‌ای و گزارش‌های نشست‌های تخصصی گردآوری شد. در فرایند تحلیل، ابتدا ۱۸۳ شاخص اولیه شناسایی شد که پس از حذف ۷ شاخص با فراوانی بسیار پایین، به ۱۷۶ شاخص کاهش یافت. سپس با تحلیل محتوای کمی و کیفی و ادغام موارد همپوشان، ۲۰ شاخص اصلی استخراج شد. از میان این شاخص‌ها، شش شاخص شامل «انعطاف‌پذیری فضا»، «نزدیکی به فضای تردد و حرکت»، «وجود عامل جاذب»، «مقیاس محلی و انسانی»، «کاربران هماهنگ و هم‌نیاز» و «نظارت و مدیریت محدود» برای تحلیل AHP انتخاب شدند. نتایج نشان داد که این شش شاخص به‌ترتیب دارای وزن‌های ۰/۲۳۸، ۰/۲۰۴، ۰/۱۹۸، ۰/۱۶۲، ۰/۱۱۲ و ۰/۰۸۶ هستند. در چارچوب مفهومی پژوهش، سه شاخص نخست به دلیل وزن نسبی بالاتر و همخوانی با یافته‌های کیفی، به‌عنوان مؤلفه‌های بنیادین یا هسته‌ای و سه شاخص بعدی به‌عنوان مؤلفه‌های پشتیبان تفسیر شدند. همچنین، در نمونه مورد مطالعه، لبه‌های فضای تردد، از جمله پله‌ها، سکوها و حاشیه‌های پیاده‌رو، از مهم‌ترین نقاط شکل‌گیری درنگ و رویدادهای خودجوش بودند. بر این اساس، چارچوب «دی.ان.ای فضایی مکان رویداد» به‌عنوان یک چارچوب اکتشافی و زمینه‌مند برای تبیین روابط میان شاخص‌های مؤثر بر تبدیل فضای درنگ به مکان رویداد در محله تجریش ارائه شد. تعمیم این چارچوب به سایر زمینه‌های جغرافیایی و فرهنگی نیازمند آزمون آن در مطالعات تطبیقی است.

کلیدواژه‌ها

فضای درنگ
مکان رویداد
دی.ان.ای فضایی
تحلیل محتوای کیفی
تحلیل سلسله‌مراتبی
محله تجریش
موضوعات

عنوان مقاله English

Identifying the DNA of Event Places in Urban Spaces Case study: Tajrish Neighborhood, Tehran City

نویسندگان English

Elham Khazaei 1
Maryam Ostadi 2
Fatemeh Mohammadnia Gharaie 3
Mohamadreza Pourjafar 4
1 Ph.D. research scholar of Urban Planning, Department of Urban Planning, Islamic Azad University, Mashhad Branch, Iran.
2 . Assistant Professor of Urban Planning Department, Faculty of Art and Architecture, Islamic Azad University, Mashhad Branch, Iran.
3 Assistant Professor of Urban Planning Department, Faculty of Art and Architecture, Islamic Azad University, Mashhad Branch, Iran.
4 Professor of the Department of Urban Planning and Design, Faculty of Art and Architecture, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran.
چکیده English

Contemporary urban spaces have increasingly transformed into networks of transit routes; consequently, opportunities for lingering, social interaction, and the creation of a true "sense of place" within them have diminished. Nevertheless, certain transit-oriented spaces spontaneously evolve into settings for social events. This study aims to identify and prioritize the factors influencing the transformation of "spaces for lingering" into "event spaces" within the urban public realm. The research employs a directed qualitative content analysis approach, utilizing the Analytic Hierarchy Process (AHP) to prioritize the final indicators. Data were gathered from four sources: 24 in-depth interviews with experts and users; field visits to 12 urban spaces hosting spontaneous events in Tehran’s Tajrish neighborhood; documentary and library research; and reports from expert panel discussions. During the analysis, 183 initial indicators were identified; after excluding seven indicators with negligible frequency, 176 remained. Subsequently, through quantitative and qualitative content analysis and the consolidation of overlapping items, 20 core indicators were extracted, from which six were selected for AHP analysis. The results revealed that "spatial flexibility" (weight: 0.238), "proximity to transit and movement paths" (0.204), and the "presence of an attracting element" (0.198) held the highest weights. Based on these findings, the "Spatial DNA of Event Spaces" framework was proposed as an exploratory, context-sensitive model to explain the process of transforming spaces for lingering into event spaces in the Tajrish neighborhood.

کلیدواژه‌ها English

Space of pause
event venue
spatial DNA
qualitative content analysis
hierarchical analysis
Tajrish neighborhood
1. Pakzad, J. (2005). Mabani-ye nazari va farayand-e tarahi-ye shahri [Theoretical foundations and process of urban design]. Shahidi Publications. (Original work published 1384/2005) [In Persian].
2. Pourjafar, M. R., & Mahmoudinezhad, H. (2010). Tarahi-ye shahri va sarmaye-ye ejtemaei dar fazaye shahri [Urban design and social capital in urban space]. Helleh/Tahan. (Original work published 1389/2010) [In Persian].
3. Tavasoli, M., & Bonyadi, N. (1992). Tarahi-ye fazaye shahri [Urban space design]. Center for Urban Planning and Architecture Studies and Research Publications. (Original work published 1371/1992) [In Persian].
4. Krier, R. (2004). Fazahaye shahri [Urban spaces] (M. Tavasoli & N. Bonyadi, Trans.). University of Tehran Press. (Original work published 1975; Persian translation 1383/2004).
5. Gol, Y. (2017). Shahr-e ensani [The human city] (S. A., Trans.). Tahan Publications. (Original work published 1396/2017) [In Persian].
6. Madanipour, A. (2005). Tarahi-ye fazaye shahri: Negahi be farayand-e ejtemaei-makani [Urban space design: A view of the socio-spatial process] (F. Mortezaei, Trans.). Pardazesh Publications. (Original work published 1384/2005) [In Persian].Alexander, C. A Pattern Language. Oxford University Press. (1977).
7. Augé, M. Non-Places: Introduction to an Anthropology of Super modernity. London: Verso. (2008).
8. Barker, R. G. Ecological Psychology: Concepts and Methods for Studying the Environment of Human Behavior. Stanford, CA: Stanford University Press. (1968).
9. Carmona, M. Public Places Urban Spaces. Routledge. (2019).
10. Dovey, K. Urban Design Thinking: A Conceptual Toolkit. London: Bloomsbury. (2016).
11. Franck, K. A., & Stevens, Q. (Eds.). Loose Space: Possibility and Diversity in Urban Life. London: Routledge. (2006).
12. Gehl, J. Life Between Buildings: Using Public Space. Washington, DC: Island Press. (2011).
13. Getz, D. Event Studies. Routledge. (2012).
14. Hsieh, H. F., & Shannon, S. E. Three approaches to qualitative content analysis. Qualitative Health Research. (2005).  15(9). 1277-1288.
15. Lynch, K. A Theory of Good City Form. MIT Press. (1981).
16. Mehta, V. The Street: A Quintessential Social Public Space. Routledge. (2014).
17. Richards, G., & Palmer, R. Eventful Cities: Cultural Management and Urban Revitalisation. London: Routledge. (2012).
18. Sennett, R. Building and Dwelling: Ethics for the City. London: Allen Lane. (2018).
19. Stevens, Q. The Ludic City: Exploring the Potential of Public Spaces. London: Routledge. (2007).
20. Whyte, W. H. The Social Life of Small Urban Spaces. Washington, DC: The Conservation Foundation. (1980).
21. Zucker, P. Town and Square: From the Agora to the Village Green. New York: Columbia University Press. (1962).
 
گفتمان طراحی شهری
دوره 7، شماره 3
پاییز 1405
صفحه 1-18

  • تاریخ دریافت 28 تیر 1405
  • تاریخ بازنگری 26 شهریور 1405
  • تاریخ پذیرش 31 شهریور 1405
  • تاریخ اولین انتشار 31 شهریور 1405
  • تاریخ انتشار 01 مهر 1405

صفحه اصلی

راهنمای نویسندگان

ارسال مقاله

داوران

تماس با ما